#hoedan – Waarom leren door te doen werkt

Aanpak Werkplaats Vitaal Platteland

Het IBP Vitaal Platteland is vooral ook een leerprogramma: hoe doe je dat, interbestuurlijk samenwerken? Wat is er voor nodig om meer gezamenlijk gebiedsgericht op te trekken? En leidt dat dan vervolgens tot meer en betere resultaten? De ‘Werkplaats Vitaal Platteland’ vormde gedurende de looptijd van IBP Vitaal Platteland dé plek om ‘te leren door te doen’. Overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen uit de IBP VP gebieden gingen hier in gesprek. Over ervaringen met in alle inhoudelijke complexe opgaven, en successen. Op zoek naar antwoorden op de vraag hoe je in het landelijk gebied een sterke en effectieve samenwerking realiseert tussen gebiedspartijen. Hoe heeft de werkplaats-aanpak gewerkt en welke inzichten en tips levert dat op?

Waarom een werkplaats?

De Werkplaats Vitaal Platteland is een zogenaamde ‘Community of Practice’. Een leeromgeving om de uitwisseling over gebiedsgrenzen heen op gang te brengen. Daarnaast was het doel om de samenwerking in de gebieden te helpen versterken. Er is gekozen voor een Community of Practice, omdat daarbij praktijkervaringen van mensen centraal staan. Professionals die tegen vergelijkbare vraagstukken aanlopen komen verder door naar elkaar te luisteren, een eigen vraagstuk in de groep te bespreken, inzichten van anderen te horen en vaak ook door te realiseren dat ze niet de enige zijn. ‘De enorme omvang en diversiteit van de doelgroep per gebied maakte het extra spannend of deze aanpak zou slagen. Of het zou lukken om de beoogde uitwisseling gang te brengen. Dan heb ik het niet alleen over de vier overheidslagen onderling, maar ook over alle betrokken bedrijven en organisaties uit de regio’s. Bovendien wilden we uitwisseling tussen inhoudelijk uiteenlopende opgaven, met bijbehorende projecten en programma’s’, bekent Suzan Klein Gebbink achteraf. Samen met collega Céline Hoon organiseerden zij vanuit het bureau Wing de afgelopen 2 jaar een reeks bijeenkomsten om deze uitwisseling op gang te brengen. Er is relatief klein begonnen met bijeenkomsten voor met name ambtelijke vertegenwoordigers uit de gebieden. Dat is van lieverlee uitgebreid met onder meer maatschappelijke partners, boerenondernemers en bestuurders. Mede op verzoek van de gebieden zelf. Deze olievlekstrategie heeft goed uitgepakt: naarmate de tijd vorderde is de IBP VP-community uitgegroeid tot een waardevol netwerk. In de bijeenkomst van 4 februari 2021 (klik hier voor een uitgebreid verslag in PDF) bevestigde wethouder Martha van Abbema (gemeente Twenterand) het nog een keer: ‘we zijn nog maar net begonnen en hebben de smaak te pakken’. Die betrokkenheid van ondernemer tot bestuurder is een belangrijke pijler in de interbestuurlijke aanpak. Geen gescheiden circuits, iedereen die inhoudelijk betrokken is om tafel. Of zoals PBL-directeur Hans Mommaas het verwoordde: ‘Het gaat om collectief zoeken en leren met elkaar, delen van oplossingen en problemen. Experimenteren en consequenties aan verbinden.’

Daarom houden we dit d’r in…

“Het is fijn om te zien dat anderen met dezelfde vraagstukken worstelen. Je moet soms bijna een ‘IBP VP-gelovige’ zijn om hier stug mee door te gaan. Door deze werkplaatsbijeenkomsten krijg ik energie en moed om verder te gaan met de interbestuurlijke en gebiedsgerichte aanpak.”
– Maarten Riemersma, gemeente Ede en trekker van IBP VP gebied Regio Foodvalley

Hoe werkt zo’n werkplaats?

De afgelopen twee jaar zijn acht IBP VP-werkplaatsen georganiseerd, plus een aantal verdiepende online sessies en cafés. Voor de pandemie vonden de werkplaatsbijeenkomsten plaats op wisselende gastlocaties, inclusief een praktijkexcursie. ‘Samen met het gastgebied ontwikkelden we een programma met inhoud waar op dat moment behoefte aan was en ruimte voor eigen inbreng en uitwisseling. Naast een excursie maakte de inbreng van ervaringsdeskundigen of experts een belangrijk onderdeel uit van de dag. Die inbreng ging bijvoorbeeld over dynamisch programmeren of bestuurskunde en multi-governance’, legt Suzan uit. ‘Wat ook goed heeft gewerkt is dat we de betrokkenen uit de gebieden zoveel mogelijk zelf werksessies hebben laten organiseren. Daarbij zijn ze ook als gespreksleider ingezet. Dat vergroot uiteraard de betrokkenheid en het ‘eigenaarschap’.’

Meer online formats

Door Corona werd deze opzet zoveel mogelijk online voortgezet. Excursies werden vervangen door video’s en ook de overige programma-onderdelen bleken goed om te bouwen naar een online variant. Dat leverde zelfs veel meer deelnemers op en leidde er bijvoorbeeld toe dat de echte experts rond verschillende thema’s met elkaar in contact kwamen. En ook medewerkers van ministeries hadden – en hebben – gemakkelijker en meer rechtstreeks ontmoetingen met betrokkenen uit gebieden en andersom. De werkplaats kreeg gezelschap van andere online formats, zoals het IBP VP Café. Zie hier ook de ervaring van programmamanager Olga van Kalles over ‘online verbreden en versnellen’.

Daarom houden we dit d’r in…

“Ik had vooral veel aan het onderdeel 'roddelen': een paar minuten waarin de experts ongezouten mochten zeggen wat ze van ons plan vonden, alsof wij niet aanwezig waren. Heel leerzaam: complimenten krijgen is natuurlijk mooi, maar alleen daarvoor kom ik hier niet.”
– Theunis Osinga, Wetterskip Fryslân tijdens de reflectiebijeenkomst in Villa Jongerius (28 mei 2019)

Principes voor de aanpak

Een aantal principes ligt ten grondslag aan de gehanteerde aanpak van de werkplaats:

  • Een zekere frequentie en regelmaat;
  • Waar mogelijk zijn ontmoetingen op locatie, zodat je zelf te horen en te zien krijgt wat er aan problematiek speelt;
  • Variatie in werkvormen;
  • Invulling van de bijeenkomst samen met gastgebied en afgestemd op actuele behoefte van gebieden;
  • Ruimte voor eigen inbreng en uitwisseling, bijvoorbeeld via onderlinge intervisie;
  • Excursie of veldbezoek, als illustratie en inspiratie, online kan dit worden vervangen door een video ter plekke;
  • Reflecties door ervaringsdeskundigen en experts.

Daarom houden we dit d’r in…

“CoP’s zoals de Werkplaats Vitaal Platteland zijn heel waardevol. Want je leert het meest van inspiratie die je elders opdoet. Zo kun je heel goed situaties hebben waarbij je een beetje wrijving hebt. Kijk je vervolgens bij de buren en zie je dat het daar wel gaat, dan heb je ten eerste een oplossing voor je probleem die je mee kunt nemen naar huis. Vervolgens kun je er ook gemakkelijker over praten, omdat het een voorbeeld bij de buren betreft.”
– Michiel Rijsberman, gedeputeerde provincie Flevoland

De spiegel van ‘buiten’

Elke werkplaats stond een thema centraal. Deskundigen van ‘buiten’ werden gevraagd hun visie te geven en prikkelende adviezen en tips te geven:


“Ga niet voor de lieve vrede!”

Merlijn Ballieux, adviseur bij de Veranderbrigade, gaf een aantal prikkelende reflecties tijdens de online werkplaats ‘Van interbestuurlijk afstemmen naar interbestuurlijk samenwerken’. Merlijn: ‘Wees flexibel in je aanpak, herijk ideeën continue, wijs niet alleen naar anderen als het om samenwerken gaat, maar vraag je steeds af ‘Wat kan ik zelf doen?’ En ‘Zorg dat je als manager een hitteschild vormt voor je medewerkers.’ Meer tips van Merlijn vind je in een video en het verslag van de werkplaats op 24 september 2020 (pdf).


“Zet in op small wins”

Katrien Termeer, hoogleraar bestuurskunde aan Wageningen UR, pleitte voor het ontwikkelen van ‘small wins’. ‘Want juist die kunnen in complexe niet-lineaire processen – zoals IBP VP – uitmonden in systeembrede verandering. Door zo te beginnen, benut je volgens de aanwezige energie optimaal en op kleinere schaal overwin je bovendien gemakkelijker barrières.’ Lees meer over hoe je stappen kunt maken in het bestuurlijke ‘trappenhuis’ in het verslag van de werkplaats van 4 februari 2021, waar Katrien te gast was.


“Houd alle oplossingen in beeld”

Henk van Wezel, Programmamanager Kaderrichtlijn Water en Deltaplan Hoge Zandgronden Regio Maas, gaf als ervaringsdeskundige advies over dynamisch programmeren: ‘Zorg dat je kunt inspelen op veranderingen, door zoveel mogelijk opties open te houden’. Samen met Dirk Jan Velderman van de Provincie Gelderland was Henk gastspreker tijdens een van de eerste werkplaatsen, in de Zuidoostelijke Zandgronden op 14 mei 2019.


“Zorg dat je met een ander resultaat mag thuiskomen”

Geert Teisman (hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit prikkelde de deelnemers tijdens de werkplaats in het Friese Tijnje (28 november 2019, Aldeboarn-De Deelen) met de vraag ‘Wie krijgt in de samenwerkingsprocessen voldoende ruimte van zijn of haar achterban of organisatie? Wie mag met iets anders thuiskomen dan waarmee je op pad bent gestuurd?’ Die speelruimte is volgens de hoogleraar cruciaal om met partijen samen uit een vraagstuk komen.

Daarom houden we dit d’r in…

“Dat alle overheden aan tafel zitten en leren hoe je op een goede manier samenwerkt, is een resultaat van IBP VP. Dat is ook echt anders dan in andere trajecten, ik zie die manier van samenwerken met zoveel vertrouwen niet in andere trajecten terug (of het moet gaan om een traject dat voortbouwt op IBP VP). Daarnaast heeft de financiële bijdrage gezorgd voor versnelling.”

– Bouke Sibbing, Provincie Limburg

Deel via